ปรัชญาวิเคราะห์ / ภาษาและตรรกวิทยา (Analytic Philosophy)#

ศาสตร์หลัก: ปรัชญา · สาย/ประเพณีย่อย: ปรัชญาภาษา (Philosophy of Language), ตรรกวิทยา (Logic), ญาณวิทยาเชิงวิเคราะห์ (Analytic Epistemology)

คำอธิบายให้เห็นภาพ#

แกนกลางของปรัชญาสายนี้คือ ภาษา ความหมาย ตรรกะ ความจริง ข้อโต้แย้ง การอ้างถึง นิยาม และการวิเคราะห์แนวคิด (concept) เพื่อให้ประโยคชัดเจนขึ้น พร้อมกับแยกแยะว่าปัญหาหนึ่ง ๆ เป็น "ปัญหาจริง" หรือเป็น "ปัญหาที่เกิดจากภาษา/นิยาม/ตรรกะพาให้หลงทาง"

ปรัชญาวิเคราะห์จึงทำหน้าที่เหมือนเครื่องมือตรวจสอบความแม่นยำของคำ โดยเฉพาะคำนามธรรมที่มักถูกใช้อย่างหลวม ๆ เช่น mind, self, soul, symbol, unconscious, type, disorder, meaning การไม่มีกรอบคิดแบบนี้มากำกับ อาจทำให้ความหมายของคำเหล่านี้ลื่นไถลไปเรื่อย ๆ โดยไม่มีใครทันสังเกต

ความเป็นมาและกรอบความคิด#

ปรัชญาวิเคราะห์เติบโตจากการปฏิวัติด้านตรรกวิทยา (logic) และปรัชญาภาษา (philosophy of language) ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 โดยมี Gottlob Frege, Bertrand Russell และ Ludwig Wittgenstein เป็นผู้บุกเบิกสำคัญ

Frege สร้างระบบตรรกะภาคแสดง (predicate calculus) แบบสมัยใหม่ Russell ผลักดัน "วิธีการวิเคราะห์" (method of analysis) และแนวคิด logical atomism ส่วน Wittgenstein ทั้งในช่วงต้นและช่วงหลังของงาน ทำให้ภาษากลายเป็นสนามหลักของปัญหาทางปรัชญา (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

นักคิดสำคัญ#

Gottlob Frege (ก็อทท์ล็อบ เฟรเก)#

• ผลงานสำคัญ: Begriffsschrift, The Foundations of Arithmetic, Basic Laws of Arithmetic, Function and Concept, On Sense and Reference
• แนวคิดหลัก:
  • Predicate Logic — ตรรกะสมัยใหม่ที่วิเคราะห์ quantifier และความสัมพันธ์ (relation) ได้ละเอียดกว่าตรรกะแบบอริสโตเติล (Aristotelian logic)
  • Function / Argument Analysis — วิเคราะห์ประโยคผ่านฟังก์ชันและอาร์กิวเมนต์ แทนโครงสร้างประธาน/ภาคแสดงแบบเก่า
  • Sense / Reference — แยก "ความหมายในฐานะวิธีนำเสนอ" (sense) ออกจาก "สิ่งที่คำอ้างถึง" (reference)
  • Thought / Gedanke — เนื้อหาที่ประโยคบอกหรือเสนอ
  • Logicism — ความพยายามลดทอนคณิตศาสตร์ให้ตั้งอยู่บนฐานของตรรกะ
  • Concept / Object Distinction — concept กับ object ต้องไม่ปนกัน
  • Truth-value — ในระบบของ Frege ประโยคมี reference เป็นค่าความจริง (จริง/เท็จ)
  • Anti-psychologism — ตรรกะไม่ใช่จิตวิทยาของกระบวนการคิดในหัวคน
• หมายเหตุทางวิชาการ: Frege เปลี่ยนตรรกะจากระบบประธาน-ภาคแสดงแบบเดิม ให้กลายเป็นเครื่องมือวิเคราะห์โครงสร้างประโยคที่ซับซ้อนกว่าเดิม และ Begriffsschrift ของเขามักถูกนับเป็นจุดกำเนิดของ predicate calculus สมัยใหม่ (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Bertrand Russell (เบอร์ทรันด์ รัสเซลล์)#

• ผลงานสำคัญ: Principia Mathematica (ร่วมกับ Alfred North Whitehead), On Denoting, The Problems of Philosophy, Our Knowledge of the External World, Introduction to Mathematical Philosophy, งานว่าด้วย Logical Atomism
• แนวคิดหลัก:
  • Logical Analysis — แยกประโยคหรือแนวคิดที่ซับซ้อนให้เห็นโครงสร้างเชิงตรรกะ
  • Theory of Descriptions — วิเคราะห์คำบอกลักษณะเฉพาะ เช่น "the present king of France" โดยไม่ต้องสมมติว่ามีสิ่งนั้นอยู่จริง
  • Logical Atomism — โลกประกอบด้วยข้อเท็จจริงพื้นฐาน (atomic facts) และภาษาควรแสดงโครงสร้างของข้อเท็จจริงนั้นได้
  • Acquaintance / Description — แยก "รู้โดยตรงผ่านประสบการณ์" (acquaintance) กับ "รู้ผ่านคำบรรยาย" (description)
  • Type Theory — ใช้ป้องกันความขัดแย้งเชิงตรรกะ (paradox) ในระบบตรรกะและทฤษฎีเซต
  • Analysis as Method — ปรัชญาควรคลี่คลายความสับสนผ่านการวิเคราะห์ภาษาและตรรกะ
  • Propositions and Facts — ความจริงของประโยคสัมพันธ์กับข้อเท็จจริง
  • Anti-Hegelian Turn — การหันหนีจาก idealism ไปสู่ตรรกะ การวิเคราะห์ และสัจนิยม (realism)
• หมายเหตุทางวิชาการ: Russell ใช้คำว่า logical atomism เพื่อสื่อทั้งทัศนะเชิงอภิปรัชญาที่ว่าโลกประกอบด้วยข้อเท็จจริงที่แยกออกจากกันได้ และวิธีการเชิงปรัชญาที่ใช้การวิเคราะห์เพื่อลดความคลุมเครือของภาษา/ทฤษฎีให้เหลือโครงสร้างพื้นฐานกว่าเดิม (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Ludwig Wittgenstein (ลุดวิก วิตเกนสไตน์)#

• ผลงานสำคัญ: Tractatus Logico-Philosophicus, Philosophical Investigations, On Certainty, Blue and Brown Books
• แนวคิดหลัก:
  • Picture Theory of Meaning — ภาษามีความหมายเมื่อมัน "วาดภาพ" โครงสร้างของโลก
  • Logical Form — ภาษาและโลกมีรูปแบบเชิงตรรกะที่ทำให้การแทนความหมายเป็นไปได้
  • Limits of Language — ขอบเขตของภาษาคือขอบเขตของสิ่งที่พูดได้เกี่ยวกับโลก
  • Language-games — ความหมายเกิดจากการใช้ภาษาในกิจกรรมของชีวิตจริง
  • Meaning as Use — อย่าถามเพียงว่าคำหมายถึงอะไร แต่ให้ดูว่าคำนั้นถูกใช้ทำอะไร
  • Form of Life — ภาษาดำรงอยู่ในรูปแบบชีวิต ไม่ใช่ระบบสัญญะที่ลอยตัวอยู่เดี่ยว ๆ
  • Family Resemblance — บางคำไม่มีแก่นความหมายเดียว แต่เชื่อมโยงกันด้วยความคล้ายคลึงที่ซ้อนทับกัน
  • Private Language Argument — ภาษาที่เป็นเรื่องส่วนตัวล้วน ๆ จนไม่มีทางตรวจสอบได้ อาจเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้
  • Philosophy as Therapy — ปรัชญาทำหน้าที่คลายปมที่ภาษาเองเป็นผู้สร้างขึ้น
• หมายเหตุทางวิชาการ: งานช่วงต้นใน Tractatus เสนอภาพภาษาแบบ logical atomism และ picture theory ส่วนงานช่วงหลังใน Philosophical Investigations หันมาศึกษาการใช้ภาษาผ่าน language-games และ forms of life โดยเน้นว่าความหมายไม่ได้แยกขาดจากกิจกรรมของมนุษย์ (Encyclopedia Britannica)

A. J. Ayer (เอ. เจ. เอเยอร์)#

• ผลงานสำคัญ: Language, Truth and Logic, The Foundations of Empirical Knowledge, The Problem of Knowledge
• แนวคิดหลัก:
  • Logical Positivism — ปรัชญาควรทำงานผ่านตรรกะ ภาษา และวิทยาศาสตร์
  • Verification Principle — ประโยคจะมีความหมายเชิงความรู้ ก็ต่อเมื่อเป็นจริงโดยตรรกะ (tautology) หรือเปิดให้ตรวจสอบได้เชิงประสบการณ์
  • Anti-metaphysics — ประโยคทางอภิปรัชญาจำนวนมากอาจไม่มีความหมายเชิงการรู้ (cognitive meaning)
  • Emotivism in Ethics — ประโยคทางศีลธรรมไม่ใช่การรายงานข้อเท็จจริง แต่เป็นการแสดงท่าทีหรืออารมณ์
  • Analytic / Synthetic — แยกความจริงเชิงตรรกะ/ภาษา ออกจากความจริงเชิงประสบการณ์
  • Philosophy as Logical Clarification — ปรัชญาทำหน้าที่ชี้แจงภาษา ไม่ใช่ค้นหาโลกที่อยู่เหนือประสบการณ์
  • Empiricism — ความรู้เกี่ยวกับโลกต้องผูกอยู่กับประสบการณ์
• หมายเหตุทางวิชาการ: Language, Truth and Logic ตีพิมพ์ในปี 1936 มีบทบาทสำคัญในการเผยแพร่ logical positivism ในโลกภาษาอังกฤษ โดยรับอิทธิพลจาก Vienna Circle และเสนอ verification theory of meaning อย่างชัดเจน (Encyclopedia Britannica)

W. V. O. Quine (ไควน์)#

• ผลงานสำคัญ: Two Dogmas of Empiricism, Word and Object, From a Logical Point of View, Ontological Relativity and Other Essays, Philosophy of Logic
• แนวคิดหลัก:
  • Critique of Analytic/Synthetic Distinction — เส้นแบ่งระหว่าง analytic กับ synthetic ไม่มั่นคงอย่างที่ positivists เชื่อ
  • Web of Belief — ความเชื่อของมนุษย์ประกอบกันเป็นเครือข่ายทั้งระบบ
  • Holism — ประโยคเดี่ยว ๆ ไม่ได้เผชิญกับประสบการณ์เดี่ยว ๆ แต่ทั้งทฤษฎีเผชิญโลกไปพร้อมกัน
  • Naturalized Epistemology — ญาณวิทยาควรสัมพันธ์กับวิทยาศาสตร์ตามจริง
  • Indeterminacy of Translation — หลักฐานเชิงพฤติกรรมอาจไม่กำหนดคำแปลที่ถูกต้องเพียงหนึ่งเดียว
  • Ontological Commitment — ทฤษฎีหนึ่ง ๆ ผูกพันเรากับสิ่งที่ถือว่ามีอยู่แบบใดบ้าง
  • Regimentation — การทำให้ภาษาเป็นระบบตรรกะ เพื่อให้เห็นพันธะทางภววิทยา (ontology)
  • No First Philosophy — ไม่มีปรัชญาชั้นสูงที่ยืนอยู่เหนือวิทยาศาสตร์ทั้งหมด
• หมายเหตุทางวิชาการ: Quine โดดเด่นจากการวิพากษ์ analytic/synthetic distinction และเสนอภาพความรู้แบบองค์รวม (holistic) ผ่านแนวคิด "web of belief" รวมถึงแนวคิด underdetermination และ indeterminacy of translation (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Saul Kripke (ซอล คริพเก)#

• ผลงานสำคัญ: Naming and Necessity, Wittgenstein on Rules and Private Language
• แนวคิดหลัก:
  • Rigid Designator — ชื่อที่อ้างถึงสิ่งเดียวกันในทุก possible world ที่สิ่งนั้นมีอยู่
  • Necessary A Posteriori — ความจริงบางอย่างมีความจำเป็น แต่รู้ได้ผ่านประสบการณ์ เช่น อัตลักษณ์ (identity) ของ natural kinds
  • Contingent A Priori — บางสิ่งรู้ได้ก่อนประสบการณ์ในกรอบหนึ่ง แต่ไม่ได้จำเป็นในทางอภิปรัชญา
  • Causal Theory of Reference — การอ้างถึงของชื่อสัมพันธ์กับห่วงโซ่การใช้ชื่อนั้นในชุมชน
  • Anti-descriptivism — ชื่อไม่ได้อ้างถึงสิ่งใดผ่านชุดคำบรรยายในหัวผู้พูดเสมอไป
  • Natural Kind Terms — คำอย่าง water, gold, tiger มีมิติของการเป็น "ชนิด" (kind) และแก่นสาร (essence)
  • Rule-following Problem — ปัญหาว่าการทำตามกฎมีฐานรองรับอยู่ที่อะไร
  • Modal Logic / Possible Worlds — เครื่องมือคิดเรื่องความจำเป็นและความเป็นไปได้
• หมายเหตุทางวิชาการ: แนวคิด rigid designator มีความสำคัญมากใน philosophy of language และ metaphysics เพราะหากชื่อสองชื่อเป็น rigid designators ที่อ้างถึงสิ่งเดียวกัน ประโยคเรื่องอัตลักษณ์ (identity) อาจเป็นความจริงที่จำเป็น (necessary) แม้เรารู้ได้ผ่านประสบการณ์ (a posteriori) (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Hilary Putnam (ฮิลารี พัทนัม)#

• ผลงานสำคัญ: Reason, Truth and History, Representation and Reality, Mind, Language and Reality, The Many Faces of Realism, Meaning and the Moral Sciences
• แนวคิดหลัก:
  • Semantic Externalism — ความหมายไม่ได้อยู่ในหัวของผู้พูดล้วน ๆ
  • Twin Earth Thought Experiment — คนสองคนอาจมีสภาพภายในเหมือนกันทุกประการ แต่คำว่า "water" ของแต่ละคนอาจอ้างถึงสสาร (substance) คนละชนิดกัน
  • Natural Kind Terms — ความหมายของคำที่บ่งชี้ชนิดตามธรรมชาติ ผูกพันกับโลกและชุมชนผู้เชี่ยวชาญ
  • Internal Realism — ความจริงไม่ใช่ภาพสะท้อน (mirror) แบบง่าย ๆ แต่ก็ไม่ใช่สัมพัทธนิยม (relativism)
  • Model-theoretic Argument — ข้อโต้แย้งเชิงวิพากษ์ต่อ metaphysical realism แบบเข้มงวด
  • Fact / Value Entanglement — ข้อเท็จจริงกับคุณค่าไม่ได้แยกออกจากกันอย่างสะอาดเสมอไป
  • Meaning Holism / Conceptual Pluralism — แนวคิดทำงานภายในระบบและวิถีปฏิบัติ (practice) ได้หลายแบบ
  • Anti-reductionism — ระมัดระวังการลดทอน mind/language/reality ให้เหลือเพียงรูปแบบเดียว
• หมายเหตุทางวิชาการ: Putnam เป็นที่รู้จักจากวลี "meanings just ain't in the head" ผ่านการทดลองทางความคิด Twin Earth และแนวคิด semantic externalism ซึ่งชี้ว่าความหมายหรือการอ้างถึงของคำบางคำไม่ได้ถูกกำหนดจากสิ่งที่อยู่ในหัวผู้พูดเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับโลกภายนอกและการใช้ภาษาในชุมชนด้วย (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Donald Davidson (โดนัลด์ เดวิดสัน)#

• ผลงานสำคัญ: Truth and Meaning, Inquiries into Truth and Interpretation, Essays on Actions and Events, Subjective, Intersubjective, Objective
• แนวคิดหลัก:
  • Truth-conditional Semantics — ความหมายของประโยคสัมพันธ์กับเงื่อนไขความจริงของประโยคนั้น
  • Radical Interpretation — การเข้าใจผู้พูดจากศูนย์ โดยไม่รู้ทั้งความเชื่อและความหมายมาก่อน
  • Principle of Charity — การตีความต้องถือสมมติฐานว่าผู้พูดส่วนใหญ่มีเหตุผลและเชื่อในสิ่งที่เป็นจริงจำนวนมาก
  • Triangulation — ความหมายเกิดขึ้นในความสัมพันธ์สามเส้า ระหว่างผู้พูด ผู้ตีความ และโลกที่ทั้งคู่ตอบสนองต่อ
  • Anomalous Monism — เหตุการณ์ทางจิตเป็นเหตุการณ์ทางกาย แต่ไม่ได้อยู่ภายใต้กฎทางจิตวิทยาแบบเข้มงวด
  • Reasons as Causes — เหตุผลสามารถทำหน้าที่เป็นสาเหตุของการกระทำได้
  • Holism of Meaning and Belief — ความหมายกับความเชื่อพึ่งพากันในลักษณะเป็นระบบ
  • No Scheme/Content Dualism — วิพากษ์การแยก conceptual scheme ออกจาก content แบบเด็ดขาด
• หมายเหตุทางวิชาการ: Davidson พัฒนาแนวคิด radical interpretation โดยชี้ว่าการตีความภาษาและความเชื่อของผู้อื่นต้องแก้ปัญหาไปพร้อมกัน เพราะเราไม่อาจให้ความหมายแก่ประโยคได้โดยไม่รู้ความเชื่อของผู้พูด และไม่อาจรู้ความเชื่อนั้นได้โดยไม่เข้าใจคำพูดของเขา (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Elizabeth Anscombe (เอลิซาเบธ แอนสคอมบ์)#

• ผลงานสำคัญ: Intention, Modern Moral Philosophy, An Introduction to Wittgenstein's Tractatus, Collected Philosophical Papers
• แนวคิดหลัก:
  • Intention — วิเคราะห์เจตนาในสามรูปแบบ: intention for future, intention-with-which, และ intentional action
  • Intentional Action — การกระทำที่ผู้กระทำรู้ได้ในฐานะกำลังทำเพื่อเหตุผลหนึ่ง
  • Practical Knowledge — ความรู้ของผู้กระทำต่อสิ่งที่ตนกำลังทำ ไม่ใช่เพียงการสังเกตตนเองจากภายนอก
  • The Question "Why?" — การกระทำโดยเจตนาเปิดให้ถามว่า "ทำไปทำไม" ในรูปของเหตุผล
  • Critique of Modern Moral Philosophy — วิพากษ์ทฤษฎีศีลธรรมสมัยใหม่ที่ใช้คำอย่าง obligation/duty โดยขาดฐานทางกฎศีลธรรมแบบเดิม
  • Doctrine of Double Effect — เจตนามีความสำคัญต่อการประเมินศีลธรรมของการกระทำ
  • Action Description — การกระทำเดียวกันอาจถูกบรรยายได้หลายแบบ แต่ไม่ใช่ทุกคำบรรยายจะจับเจตนาเดียวกันได้
  • Wittgensteinian Method — ใช้การวิเคราะห์ภาษาเพื่อคลี่คลายแนวคิดที่ทำให้เกิดความสับสน
• หมายเหตุทางวิชาการ: งาน Intention ของ Anscombe เป็นจุดตั้งต้นสำคัญของ philosophy of action ร่วมสมัย เพราะเธอวิเคราะห์เจตนาทั้งสามรูปแบบ และเชื่อมโยง intentional action เข้ากับคำถาม "Why?" ที่ผู้กระทำสามารถตอบได้ในฐานะเหตุผลของการกระทำ (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

นักคิดเสริมที่ควรบรรจุ#

• G. E. Moore — เป็นบุคคลสำคัญของการต่อต้าน British Idealism และวางวิธีคิดแบบ common sense / ความชัดเจนของแนวคิด (conceptual clarity)
• Rudolf Carnap — มีบทบาทสำคัญกับ logical positivism, logical syntax, งาน Aufbau, ปรัชญาวิทยาศาสตร์ และการทำภาษาให้เป็นระบบ
• J. L. Austin — ผู้พัฒนา speech act theory และ ordinary language philosophy ซึ่งสำคัญต่อความเข้าใจที่ว่า "การพูด" คือ "การกระทำ" อย่างหนึ่ง
• Gilbert Ryle — วิพากษ์ Cartesian dualism และแนวคิด "ghost in the machine"
• P. F. Strawson — งานด้าน descriptive metaphysics, ordinary language, ความเป็นบุคคล (personhood) และความรับผิดชอบ
• Michael Dummett — ตีความงานของ Frege และพัฒนาข้อถกเถียงเรื่อง meaning, realism, anti-realism
• Kripke, Putnam และ Davidson ยังทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมจาก analytic philosophy ไปสู่ philosophy of language, philosophy of mind, metaphysics และประเด็นเรื่องความหมายในบริบทของปัญญาประดิษฐ์

อภิธานศัพท์#

ข้อควรระวังทางวิชาการ#

• ไม่ควรมองปรัชญาวิเคราะห์เป็นเพียง "ปรัชญาแห้ง ๆ" ที่ปราศจากมิติเชิงลึก ความชัดเจนไม่ได้ทำลายความลึกซึ้ง แต่ช่วยแยกความลึกซึ้งจริงออกจากความคลุมเครือที่ปลอมตัวมาเป็นความลึก
• ไม่ควรสรุปเกินจริงว่า Ayer พิสูจน์แล้วว่าอภิปรัชญา (metaphysics) ไร้ค่าโดยสิ้นเชิง
• ไม่ควรสรุปว่า Wittgenstein เสนอว่าทุกอย่างเป็นเพียง language-game จนไม่มีความจริงใด ๆ เหลืออยู่
• ไม่ควรสรุปว่า Quine ปฏิเสธความแตกต่างทุกชนิดระหว่างภาษากับโลก
• ไม่ควรสรุปแบบง่ายเกินไปว่า Kripke เห็นว่าชื่อไม่มีความหมายใด ๆ เลย
• ไม่ควรสรุปว่า Putnam เห็นว่าโลกภายนอกกำหนดความหมายทั้งหมดโดยไม่ต้องอาศัยผู้ใช้ภาษา
• ไม่ควรใช้ตรรกะเป็นเครื่องมือตัดสินหรือปฏิเสธคุณค่าของสัญลักษณ์ (symbol) โดยอัตโนมัติ แต่ควรใช้เป็นเครื่องมือแยกประเภทของข้ออ้าง (claim) ให้ชัดเจนขึ้น

หมายเหตุการขัดเกลา: เนื้อหานี้จัดเรียงและขัดเกลาจากบันทึกต้นทาง โดยตัดสำนวนแชตและโน้ตวางแผนเนื้อหาเว็บทั้งหมดออก คงไว้เฉพาะเนื้อหาเชิงวิชาการเกี่ยวกับนักคิด แนวคิด และแหล่งอ้างอิงเดิม (Stanford Encyclopedia of Philosophy, Encyclopedia Britannica) โดยไม่มีการเพิ่มนักคิด ผลงาน หรือข้อเท็จจริงใหม่ที่ไม่ปรากฏในต้นฉบับ