อัตถิภาวนิยม / อับเซิร์ดดิสม์ (Existentialism / Absurdism)#

ศาสตร์หลัก (ปรัชญา) · สาย/ประเพณีย่อย: ปรัชญาภาคพื้นทวีป (Continental Philosophy) — อัตถิภาวนิยม (Existentialism) และอับเซิร์ดดิสม์ (Absurdism)

คำอธิบายให้เห็นภาพ#

อัตถิภาวนิยมเป็นแนวคิดที่ไม่เริ่มต้นจากระบบปรัชญาใหญ่ ไม่เริ่มจากจักรวาลวิทยา และไม่เริ่มจากกฎศีลธรรมสากล แต่เริ่มจากมนุษย์ผู้ถูกโยนมาอยู่ในโลกแล้วต้องเผชิญคำถามพื้นฐานของการดำรงอยู่ เช่น จะใช้ชีวิตต่ออย่างไรเมื่อไม่มีคำตอบสำเร็จรูป เมื่อความตายรออยู่ข้างหน้า เมื่อเสรีภาพเป็นภาระที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ และเมื่อโลกไม่รับประกันความหมายใด ๆ ให้กับชีวิต

แกนความคิดสำคัญของสายนี้ครอบคลุมเรื่องเสรีภาพ ความตาย ความโดดเดี่ยว ความหมาย ความไร้สาระ (the absurd) การเลือก ความรับผิดชอบ ความวิตกกังวลเชิงดำรงอยู่ (existential anxiety) ความจริงแท้ (authenticity) ความศรัทธา ความสิ้นหวัง และการลุกขึ้นเป็นตัวเองท่ามกลางโลกที่ไม่มีหลักประกันใด ๆ

ความเป็นมาและกรอบความคิด#

Existentialism ในฐานะขบวนการทางความคิด (movement) โดดเด่นมากในยุโรปช่วงกลางศตวรรษที่ 20 มักถูกโยงกับ Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Albert Camus, Gabriel Marcel และ Maurice Merleau-Ponty แต่รากความคิดถูกวางไว้ก่อนหน้านั้นโดย Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger และ Karl Jaspers

Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) ระบุว่านักคิดหลายคนที่มักถูกจัดเข้าอยู่ในกลุ่ม existentialism เช่น Camus และ Heidegger เอง ก็ไม่ยอมรับฉลากนี้กับตนเองโดยตรง จึงควรใช้คำว่า "existentialism" อย่างระมัดระวัง ไม่ควรนำนักคิดทั้งหมดมารวมเป็นสำนักเดียวที่มีจุดยืนราบเรียบเหมือนกัน (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

นักคิดสำคัญ#

เซอเรน เคียร์เคอกอร์ (Søren Kierkegaard)#

• ผลงานสำคัญ: Either/Or, Fear and Trembling, The Concept of Anxiety, Philosophical Fragments, Concluding Unscientific Postscript, The Sickness Unto Death, Works of Love
• แนวคิดหลัก:
  • Subjective Truth — ความจริงที่ต้องถูกใช้ชีวิต ไม่ใช่เพียงถูกพิสูจน์ทางเหตุผล
  • Anxiety / Angst — ความเวียนหัวของเสรีภาพ เมื่อมนุษย์ตระหนักว่าตนเองเลือกได้
  • Despair — ความผิดรูปของตัวตน (self) ที่ไม่ยอมเป็นตัวเองต่อหน้าพระเจ้า
  • Leap of Faith — การกระโดดเข้าสู่ศรัทธา เมื่อเหตุผลสากลไม่อาจพาไปถึง
  • Stages of Life — ขั้นสุนทรียะ (aesthetic) ขั้นจริยธรรม (ethical) และขั้นศาสนา (religious)
  • Single Individual — ปัจเจกเดี่ยวที่ต้องรับผิดชอบชีวิตของตนเอง
  • Crowd as Untruth — ฝูงชนเป็นสิ่งที่ทำให้มนุษย์หนีความรับผิดชอบส่วนตน
  • Repetition — การกลับมารับชีวิตใหม่ในรูปที่ลึกซึ้งขึ้น
  • Knight of Faith — ผู้ที่กล้าอยู่กับความย้อนแย้ง (paradox) ของศรัทธา
• หมายเหตุทางวิชาการ: Kierkegaard วางตัวตน (self) ไว้ในฐานะ "ความสัมพันธ์ที่สัมพันธ์กับตัวเอง" และโยง anxiety เข้ากับภาระของเสรีภาพและการเลือกตัวเอง SEP อธิบายว่า anxiety เป็นอารมณ์สองด้าน คือทั้งความน่ากลัวของการเลือกและความตื่นตัวของเสรีภาพที่ทำให้มนุษย์สร้างตนเองผ่านการเลือกในเวลา (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

ฟรีดริช นีตเชอ (Friedrich Nietzsche)#

• ผลงานสำคัญ: The Birth of Tragedy, Human, All Too Human, The Gay Science, Thus Spoke Zarathustra, Beyond Good and Evil, On the Genealogy of Morality, Twilight of the Idols, The Antichrist, Ecce Homo
• แนวคิดหลัก:
  • God is Dead — วิกฤตคุณค่าหลังฐานทางศาสนาและอภิปรัชญาเดิมล่มสลาย
  • Nihilism — ภาวะที่คุณค่าสูงสุดเสื่อมอำนาจลง
  • Will to Power — แรงขับที่จัดรูป ขยาย ตีความ และเอาชนะตนเอง
  • Übermensch — ภาพของมนุษย์ที่สร้างคุณค่าใหม่ด้วยตนเอง
  • Self-Overcoming — การข้ามพ้นตัวตนเดิม
  • Eternal Recurrence — การทดสอบว่ามนุษย์จะยอมรับชีวิตทั้งหมดซ้ำอีกได้หรือไม่
  • Amor Fati — การรักในชะตากรรมของตนเอง
  • Perspectivism — ความรู้และคุณค่าเกิดจากมุมมอง ไม่ใช่สายตาแบบพระเจ้าที่เป็นกลางสมบูรณ์
  • Genealogy — การสืบรากคุณค่าที่มนุษย์คิดว่าสูงส่ง
  • Ressentiment — ความคับแค้นที่ผลิตศีลธรรมแบบตอบโต้
• หมายเหตุทางวิชาการ: SEP จัดวางแนวคิดของ Nietzsche ผ่านแกนสำคัญเรื่องการวิพากษ์ศาสนาและศีลธรรม การสร้างคุณค่า การกำหนดรูปตนเอง (self-fashioning) will to power, perspectivism และ eternal recurrence โดยเน้นว่าเขาไม่ได้เพียง "ปฏิเสธศีลธรรม" แต่สืบรากและตั้งคำถามว่าคุณค่าที่มนุษย์ยึดถือเป็นอาการของชีวิตแบบใด (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

มาร์ติน ไฮเดกเกอร์ (Martin Heidegger)#

• ผลงานสำคัญ: Being and Time, Introduction to Metaphysics, What Is Metaphysics?, The Question Concerning Technology, Contributions to Philosophy
• แนวคิดหลัก:
  • Dasein — ผู้ดำรงอยู่ที่ความเป็นอยู่ของตนเองเป็นคำถามในตัวมันเอง
  • Being-in-the-world — มนุษย์ไม่ได้เป็นประธาน (subject) ที่แยกขาดจากโลก
  • Thrownness / Geworfenheit — การถูกโยนมาในโลก ในเงื่อนไข ภาษา เวลา และประวัติศาสตร์ที่ไม่ได้เลือก
  • Care / Sorge — โครงสร้างพื้นฐานของการดำรงอยู่
  • Das Man / The They — ชีวิตแบบ "ใคร ๆ เขาก็เป็นกัน"
  • Anxiety — อารมณ์ที่ทำให้โลกอันคุ้นเคยพังทลายลง และเปิด Dasein สู่ความเป็นไปได้ของตนเอง
  • Being-toward-death — การเผชิญหน้ากับความตายของตนเองในฐานะความเป็นไปได้สุดท้าย
  • Authenticity — การรับชีวิตของตนเอง ไม่ปล่อยให้ "the They" ใช้ชีวิตแทน
  • Conscience / Schuld — เสียงเรียกให้รับผิดชอบต่อความเป็นไปได้ของตนเอง
  • Temporality — ตัวตนถูกก่อรูปผ่านอดีต ปัจจุบัน และอนาคต
• หมายเหตุทางวิชาการ: Heidegger ไม่ได้เสนอ existentialism ในลักษณะ self-help แต่ทำสิ่งที่เรียกว่า fundamental ontology ผ่านแนวคิด Dasein ใน Being and Time ความตาย ความวิตกกังวล และเสียงเรียกของมโนธรรม (call of conscience) เป็นเหตุการณ์สำคัญที่ทำให้ Dasein ถูกดึงออกจากความกลมกลืนอันเฉื่อยชาของ "the They" และเริ่มรับชีวิตของตนอย่างจริงจัง (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

ฌ็อง-ปอล ซาร์ตร์ (Jean-Paul Sartre)#

• ผลงานสำคัญ: Being and Nothingness, Existentialism Is a Humanism, Nausea, No Exit, Critique of Dialectical Reason, The Transcendence of the Ego
• แนวคิดหลัก:
  • Existence Precedes Essence — มนุษย์ไม่มีแก่นแท้ (essence) สำเร็จรูปมาก่อนการเลือก
  • Radical Freedom — มนุษย์ถูกบังคับให้ต้องเสรี
  • Bad Faith / Mauvaise Foi — การโกหกตัวเองเพื่อหนีเสรีภาพ
  • Being-for-itself / Pour-soi — จิตสำนึก (consciousness) ที่เป็นการปฏิเสธและก้าวพ้นสิ่งที่มันเป็นอยู่
  • Being-in-itself / En-soi — ความเป็นของสิ่งของที่เต็มแน่นในตัวเอง
  • Nothingness — จิตสำนึกที่เปิดช่องว่างให้กับการปฏิเสธและการเลือก
  • Facticity and Transcendence — มนุษย์มีเงื่อนไขที่กำหนดอยู่แล้ว แต่ก็ยังต้องเลือกความหมายของมัน
  • Look / The Gaze — การถูกอีกฝ่ายมองทำให้มนุษย์เห็นตนเองเป็นวัตถุ (object)
  • Responsibility — การเลือกตนเองคือการเลือกภาพของมนุษยชาติไปพร้อมกัน
  • Existential Humanism — มนุษย์ต้องสร้างตนเองผ่านการกระทำ
• หมายเหตุทางวิชาการ: Sartre เป็นผู้ที่รับคำว่า existentialism มาใช้กับตนเองอย่างชัดเจนที่สุด และ Being and Nothingness ถือเป็นตำราหลักของขบวนการนี้ SEP อธิบายแกนความคิดของเขาผ่านความแตกต่างระหว่าง being-for-itself กับ being-in-itself และการวิเคราะห์เสรีภาพจากประสบการณ์ของการปฏิเสธ (negation) และความทุกข์ทรมานทางจิตใจ (anguish) (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

ซีโมน เดอ โบวัวร์ (Simone de Beauvoir)#

• ผลงานสำคัญ: The Second Sex, The Ethics of Ambiguity, Pyrrhus and Cineas, She Came to Stay, The Mandarins, The Coming of Age
• แนวคิดหลัก:
  • Ambiguity — มนุษย์เป็นทั้งประธานและวัตถุ (subject และ object) ทั้งเสรีภาพและเงื่อนไขที่กำหนดไว้แล้ว (facticity)
  • Ethics of Ambiguity — จริยธรรมที่ยอมรับความกำกวมของมนุษย์ ไม่หลบหนีมัน
  • Woman as Other — ผู้หญิงถูกสร้างให้เป็น "ผู้อื่น" ภายใต้โลกที่มีผู้ชายเป็นศูนย์กลาง
  • Situated Freedom — เสรีภาพไม่ได้ลอยอยู่กลางอากาศ แต่มีเงื่อนไขทางสังคม ร่างกาย เพศ และประวัติศาสตร์กำกับอยู่
  • Oppression — การจำกัดเสรีภาพของอีกฝ่ายผ่านสถาบันและภาพแทนทางสังคม
  • Myth of Femininity — ความเป็นหญิงถูกสร้างเป็นตำนาน (myth) จำนวนมากเพื่อควบคุม
  • Liberation as Mutual Recognition — เสรีภาพที่แท้จริงต้องไม่ทำลายเสรีภาพของผู้อื่น
  • Embodiment — ร่างกายไม่ใช่สิ่งรอง แต่เป็นสถานการณ์ของการดำรงอยู่ในโลก
  • Personal / Political / Philosophical — ประสบการณ์ชีวิตสามารถเป็นฐานของปรัชญาได้
• หมายเหตุทางวิชาการ: Beauvoir ทำให้ existentialism มีน้ำหนักมากขึ้น เพราะเธอแก้ปัญหาความเป็นนามธรรมของเสรีภาพด้วยการวิเคราะห์สถานการณ์จริงของผู้หญิงใน The Second Sex SEP ระบุว่าจาก The Ethics of Ambiguity สู่ The Second Sex เธอขยับจากจริยศาสตร์ทั่วไปไปสู่คำอธิบายเชิงปรากฏการณ์วิทยา (phenomenology) ของสถานการณ์ผู้หญิงจริง ทำให้มิติส่วนบุคคล การเมือง และปรัชญาแยกออกจากกันได้ยาก (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

อัลแบร์ กามูส์ (Albert Camus)#

• ผลงานสำคัญ: The Myth of Sisyphus, The Rebel, The Stranger, The Plague, The Fall, Resistance, Rebellion, and Death
• แนวคิดหลัก:
  • The Absurd — ช่องว่างระหว่างความต้องการความหมายของมนุษย์กับโลกที่ไม่ตอบสนอง
  • Philosophical Suicide — การหลบหนี absurd ด้วยคำตอบสุดท้ายที่ปลอบใจเกินจริง
  • Revolt — การปฏิเสธยอมแพ้ต่อ absurd โดยไม่โกหกตัวเองเกี่ยวกับมัน
  • Freedom without Ultimate Meaning — เสรีภาพที่ไม่จำเป็นต้องมีจักรวาลรับรอง
  • Passion — การใช้ชีวิตอย่างเต็มที่โดยไม่ต้องอ้างความหมายสูงสุด
  • Sisyphus — ภาพของมนุษย์ที่รู้ชะตากรรมของตนแต่ยังคงผลักหินต่อไป
  • Rebellion and Limits — การต่อต้านต้องไม่กลายเป็นการฆ่าคนในนามของอุดมคติ
  • Solidarity — ในโลกที่ไร้ความหมายสำเร็จรูป มนุษย์ยังยืนเคียงข้างกันได้
  • Refusal of Consolation — การไม่ปลอบตัวเองด้วยคำโกหกที่สวยงาม
• หมายเหตุทางวิชาการ: Camus มักถูกจัดใกล้กับ existentialism แต่ตัวเขาเองปฏิเสธฉลาก existentialist หลายครั้ง SEP ระบุว่าเขาต่อต้านระบบปรัชญาแบบเหตุผลนิยม (rationalist) และสนใจคำถามชีวิตเฉพาะหน้า โดยเฉพาะความหมายของชีวิตต่อหน้าความตาย และ The Myth of Sisyphus เปิดเรื่องด้วยคำถามเรื่องการฆ่าตัวตายในฐานะปัญหาปรัชญาสำคัญ (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

คาร์ล ยาสเปอร์ส (Karl Jaspers)#

• ผลงานสำคัญ: General Psychopathology, Philosophy, Reason and Existenz, Way to Wisdom, The Origin and Goal of History, The Question of German Guilt
• แนวคิดหลัก:
  • Existenz — การดำรงอยู่ที่ไม่ใช่วัตถุที่จะรู้จักได้จากภายนอก
  • Boundary Situations / Grenzsituationen — สถานการณ์ขอบเขต เช่น ความตาย ความทุกข์ การดิ้นรน ความผิด และโอกาส
  • Transcendence — สิ่งที่เกินการครอบครองของความรู้เชิงวัตถุ
  • Philosophical Faith — ศรัทธาเชิงปรัชญาที่ไม่ยุบตัวลงเป็นความเชื่อแบบตายตัว (dogma)
  • Encompassing / Das Umgreifende — สิ่งครอบคลุมที่ไม่อาจถูกทำให้เป็นวัตถุ (object) ได้
  • Communication — การเปิดตัวตนกับผู้อื่นในความจริง
  • Cipher — สัญลักษณ์หรือรหัสที่ชี้ไปยัง transcendence
  • Limit of Objectifying Knowledge — มนุษย์ไม่อาจถูกเข้าใจได้ทั้งหมดด้วยวิธีคิดแบบวัตถุ
  • Existential Illumination — การสว่างขึ้นของชีวิตผ่านการเผชิญขอบเขต
• หมายเหตุทางวิชาการ: Jaspers มีความสำคัญทั้งต่อปรัชญาและจิตเวชศาสตร์ SEP อธิบายว่าเขาเสนอแนวคิด limit situations เป็นช่วงเวลาที่มนุษย์เผชิญกับความตาย ความรู้สึกผิด ความหวาดกลัว ความวิตกกังวล หรือข้อจำกัดที่ทำให้รูปเดิมของตัวตนพังทลายลง แล้วเปิดสู่การตระหนักรู้ในตนเองระดับใหม่ (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

กาเบรียล มาร์แซล (Gabriel Marcel)#

• ผลงานสำคัญ: Being and Having, The Mystery of Being, Homo Viator, Creative Fidelity, Man Against Mass Society
• แนวคิดหลัก:
  • Being vs Having — การดำรงอยู่กับการครอบครองไม่ใช่สิ่งเดียวกัน
  • Mystery vs Problem — บางสิ่งไม่ใช่โจทย์ให้แก้ แต่เป็นปริศนา (mystery) ที่มนุษย์ดำรงอยู่ข้างในมัน
  • Availability / Disponibilité — ความพร้อมที่จะเปิดตนเองต่อผู้อื่น
  • Presence — การอยู่ต่อหน้าอย่างมีชีวิต ไม่ใช่เพียงการอยู่ทางกายภาพ
  • Fidelity — ความซื่อสัตย์ต่อความสัมพันธ์และคำมั่นสัญญา
  • Hope — ความหวังที่ไม่ใช่การมองโลกในแง่ดีแบบง่าย ๆ แต่เป็นท่าทีต่อ mystery
  • Concrete Philosophy — ปรัชญาที่เริ่มต้นจากประสบการณ์ที่มีชีวิต (lived experience)
  • Critique of Objectification — การทำให้มนุษย์กลายเป็นสิ่งของหรือฟังก์ชันเป็นการทำลายความเป็นบุคคล
  • Christian Existentialism — อัตถิภาวนิยมแบบที่ยึดโยงกับศรัทธา ความสัมพันธ์ และ mystery
• หมายเหตุทางวิชาการ: Marcel เป็นเสียงสำคัญของ Christian existentialism และเป็นฝ่ายตรงข้ามกับ atheistic existentialism ของ Sartre สารานุกรมปรัชญาทางอินเทอร์เน็ต (IEP) อธิบายว่าเขาเน้นประสบการณ์ที่มีชีวิต การดำรงอยู่แบบรูปธรรม (concrete existence) mystery, presence และความสัมพันธ์กับผู้อื่น มากกว่าการทำให้มนุษย์เป็นวัตถุของระบบความคิด (iep.utm.edu)

นักคิดเสริมที่ควรบรรจุ#

• ฟีโอดอร์ ดอสโตเยฟสกี (Fyodor Dostoevsky) — ไม่ใช่นักปรัชญาระบบ แต่เป็นแหล่งสำคัญของจิตวิทยาเชิงอัตถิภาวะ (existential psychology) ในประเด็นความรู้สึกผิด อาชญากรรม เสรีภาพ ศรัทธา และภาวะนิฮิลิสต์ ผลงานของเขาเป็นตัวอย่างเชิงวรรณกรรมของเงา (shadow) การล่มสลายทางศีลธรรม และวิกฤตศรัทธา
• มิเกล เด อูนามูโน (Miguel de Unamuno) — สำคัญกับแนวคิด "tragic sense of life" และความตึงเครียดระหว่างเหตุผลกับความปรารถนาความเป็นอมตะ
• เลฟ เชสตอฟ (Lev Shestov) — เน้นความขัดแย้งอย่างรุนแรงระหว่างเหตุผลกับศรัทธา
• นิโคไล เบียร์เดียเยฟ (Nikolai Berdyaev) — Christian existentialist ที่เน้นเสรีภาพ ความคิดสร้างสรรค์ จิตวิญญาณ และความเป็นบุคคล
• มอริส แมร์โล-ปงตี (Maurice Merleau-Ponty) — นักคิดข้ามสายเข้าสู่ปรากฏการณ์วิทยา (phenomenology) สำคัญกับเรื่องการมีร่างกาย (embodiment) การรับรู้ (perception) และร่างกายที่มีชีวิต (lived body)
• พอล ทิลลิช (Paul Tillich) — นักคิดที่เชื่อมโยงเทววิทยากับอัตถิภาวนิยม สำคัญกับแนวคิด "courage to be" ความวิตกกังวล และความห่วงใยสูงสุด (ultimate concern)

อภิธานศัพท์#

ข้อควรระวังทางวิชาการ#

• ไม่ควรลดทอน existentialism ให้เหลือเพียงข้อสรุปตื้น ๆ ว่า "ชีวิตไม่มีความหมาย จึงต้องสร้างเอง"
• ไม่ควรเทียบ Camus กับ Sartre ว่าเป็นแนวคิดเดียวกัน เนื่องจาก Camus ปฏิเสธฉลาก existentialist และมีจุดยืนต่างออกไป
• ไม่ควรสรุปว่า absurdism เท่ากับ nihilism ทั้งที่เป็นแนวคิดที่แตกต่างกัน
• ไม่ควรนำ Nietzsche มาใช้เป็นข้ออ้างสนับสนุนอัตตาที่ใหญ่โตและไร้ศีลธรรม
• ไม่ควรทำให้ Heidegger กลายเป็นแนวคิด authenticity แบบ self-help
• ไม่ควรละเลยประเด็นทางการเมืองและประวัติส่วนตัวของ Heidegger หากจะนำแนวคิดของเขาไปใช้อ้างอิงอย่างจริงจัง
• ไม่ควรทำให้ Sartre กลายเป็นแนวคิด "อยากเป็นอะไรก็เป็นได้" โดยละเลยมิติของ facticity
• ไม่ควรทำให้ Beauvoir เป็นเพียงคำคมแนวเฟมินิสต์ โดยไม่กล่าวถึงแนวคิด situated freedom
• ไม่ควรทำให้แนวคิดเรื่อง hope ของ Marcel กลายเป็นการปลอบใจแบบง่าย ๆ เนื่องจาก hope ของเขาผูกอยู่กับ mystery ไม่ใช่การมองโลกในแง่ดีราคาถูก

หมายเหตุการขัดเกลา: เนื้อหานี้จัดระเบียบและขัดเกลาจากบันทึกต้นทาง โดยตัดคำสนทนาของผู้ช่วย AI โน้ตวางแผนการนำไปใช้บนเว็บไซต์ โน้ตเชื่อมโยงเชิงจิตวิทยา/ส่วนติดต่อผู้ใช้ และความเห็นส่วนตัวออกทั้งหมด คงไว้เฉพาะสาระทางวิชาการ รายชื่อผลงาน แนวคิดหลัก และการอ้างอิงแหล่งที่มาเดิม โดยไม่เพิ่มนักคิด ผลงาน หรือข้อเท็จจริงใหม่ที่ไม่ปรากฏในต้นฉบับ