อภิปรัชญา (Metaphysics)#

ปรัชญา · อภิปรัชญา / ภววิทยา (Ontology) / ความเป็น (Being)

คำอธิบายให้เห็นภาพ#

อภิปรัชญาเป็นแกนที่ลึกที่สุดสายหนึ่งของปรัชญา เพราะไม่ได้ตั้งคำถามเพียงว่ามนุษย์ควรดำเนินชีวิตอย่างไร แต่ตั้งคำถามที่อยู่เบื้องหลังคำถามทุกข้อ ได้แก่ สิ่งที่มีอยู่คืออะไร ความจริงมีโครงสร้างแบบใด ตัวตนเป็นสาระ (substance) หรือกระบวนการ (process) เวลาเป็นสิ่งจริงหรือเป็นเพียงรูปแบบของการรับรู้ การเปลี่ยนแปลงเป็นของจริงหรือเป็นเพียงภาพปรากฏ และจิต (psyche) ควรเข้าใจในฐานะ "สิ่ง" หรือในฐานะ "สนามของการกลายเป็น" (becoming)

แกนกลางของสาขานี้ครอบคลุมคำถามเรื่องความจริง สิ่งมีอยู่ ตัวตน สาระ เวลา เหตุและผล ความเป็นไปได้ ความจำเป็น และความบังเอิญ ผ่านมโนทัศน์สำคัญ เช่น substance, process, being, becoming, reality, identity, causality และ modality

อภิปรัชญาแบบคลาสสิกเริ่มปรากฏชัดตั้งแต่อริสโตเติล (Aristotle) แม้ตัวอริสโตเติลเองจะไม่ได้ใช้คำว่า "metaphysics" ในความหมายที่คนสมัยใหม่คุ้นเคย แต่สิ่งที่ภายหลังถูกเรียกว่าอภิปรัชญาคือการศึกษาสิ่งมีอยู่ในฐานะสิ่งมีอยู่ (being qua being) โดยเขาให้ความสำคัญกับคำถามเรื่องสาระ (substance / ousia) ในฐานะแกนกลางของการเข้าใจความเป็น (plato.stanford.edu)

ความเป็นมาและกรอบความคิด#

พัฒนาการของอภิปรัชญาตะวันตกเคลื่อนผ่านหลายจุดหักเหสำคัญ เริ่มจากปาร์เมนิเดส (Parmenides) ผู้ทำให้คำถามเรื่องความเป็น (Being) กลายเป็นปัญหาปรัชญาอย่างจริงจังเป็นครั้งแรก ตามมาด้วยอริสโตเติลผู้วางกรอบเรื่องสาระ รูปแบบ-วัตถุ (form-matter) และศักยภาพ-ภาวะจริง (potentiality-actuality) ซึ่งกลายเป็นรากฐานให้นักคิดยุคกลางอย่างอไควนัส (Aquinas) นำไปผนวกเข้ากับอภิปรัชญาคริสต์

ในยุคใหม่ตอนต้น สปิโนซา (Spinoza) และไลบ์นิซ (Leibniz) เสนอภาพความจริงที่ต่างขั้วกัน สปิโนซาเสนอสาระเดียว (substance monism) ขณะไลบ์นิซเสนอหน่วยพื้นฐานนับไม่ถ้วนที่เรียกว่ามอนาด (monads) จากนั้นคานท์ (Kant) พลิกทิศทางของอภิปรัชญาด้วยการเปลี่ยนคำถามจาก "โลกในตัวเองเป็นอย่างไร" ไปเป็น "เงื่อนไขใดที่ทำให้ประสบการณ์ต่อโลกเป็นไปได้" อันเป็นจุดเริ่มของสิ่งที่เรียกว่า transcendental idealism

เฮเกล (Hegel) สานต่อกระแส German Idealism หลังคานท์ด้วยระบบวิภาษวิธี (dialectic) ที่อธิบายความจริงว่าคลี่คลายผ่านความขัดแย้งและการยกระดับ ในศตวรรษที่ 20 ไฮเดกเกอร์ (Heidegger) รื้อฟื้นคำถามเรื่องความหมายของความเป็น (Seinsfrage) ผ่านการวิเคราะห์ดาไซน์ (Dasein) ขณะที่ไวท์เฮด (Whitehead) เสนอปรัชญากระบวนการ (process philosophy) ซึ่งแทนที่ภาพความจริงแบบสาระนิ่งด้วยภาพความจริงที่เป็นเหตุการณ์ของการกลายเป็น

นักคิดสำคัญ#

ปาร์เมนิเดส (Parmenides)#

• ผลงานสำคัญ: On Nature (เหลือเป็นชิ้นส่วนบทกวีปรัชญา)
• แนวคิดหลัก:
  • Being / What Is — สิ่งที่เป็น ย่อมเป็น
  • Non-being is not — สิ่งที่ไม่เป็น ไม่อาจถูกคิดหรือกล่าวในฐานะสิ่งที่เป็น
  • Way of Truth และ Way of Opinion — ทางแห่งความจริง กับทางแห่งความเห็น/ภาพปรากฏของมนุษย์
  • Change as Problem — หากสิ่งที่เป็น "เป็น" อย่างแท้จริง การเปลี่ยนแปลงจะเป็นไปได้อย่างไร
  • Ontological Monism — ความจริงอาจต้องเป็นหนึ่งเดียว ไม่เกิด ไม่ดับ ไม่เปลี่ยน
  • Thinking and Being — การคิดกับสิ่งที่เป็นมีความสัมพันธ์กันอย่างลึกซึ้ง
  • Critique of Appearance — โลกที่รับรู้ผ่านประสาทสัมผัสอาจไม่น่าเชื่อถือ
• หมายเหตุวิชาการ: งานของปาร์เมนิเดสถูกตีความหลายแนวทาง ทั้งแบบ monism, logical interpretation และ modal interpretation และเป็นแรงผลักดันสำคัญที่ทำให้นักคิดรุ่นหลังต้องอธิบายเรื่องการเปลี่ยนแปลง (change) พหุภาวะ (plurality) และโลกธรรมชาติให้ซับซ้อนยิ่งขึ้น (plato.stanford.edu) ปาร์เมนิเดสมักถูกวางเป็นขั้วตรงข้ามกับเฮราคลีตัส (Heraclitus) ผู้เสนอว่าทุกสิ่งไหลเปลี่ยนแปรตลอดเวลา ขณะปาร์เมนิเดสยืนยันว่าความจริงแท้ต้องไม่แตก ไม่ไหล ไม่เปลี่ยน

อริสโตเติล (Aristotle)#

• ผลงานสำคัญ: Metaphysics, Categories, Physics, De Anima, Nicomachean Ethics
• แนวคิดหลัก:
  • Being qua Being — การศึกษาสิ่งมีอยู่ในฐานะสิ่งมีอยู่
  • Substance / Ousia — สิ่งที่มีฐานะเป็น "สิ่ง" อย่างแท้จริง
  • Essence — สิ่งที่ทำให้สิ่งหนึ่งเป็นสิ่งนั้น
  • Accident — คุณลักษณะที่มีได้หรือไม่มีได้โดยไม่ทำลายความเป็นสิ่งนั้น
  • Form and Matter / Hylomorphism — สิ่งมีอยู่ประกอบด้วยรูปแบบ (form) และวัตถุ (matter)
  • Potentiality / Actuality — ศักยภาพกับภาวะที่ศักยภาพกลายเป็นจริง
  • Four Causes — เหตุทางวัตถุ (material) เหตุทางรูปแบบ (formal) เหตุที่ก่อ (efficient) และเหตุปลายทาง (final)
  • Teleology — สิ่งต่าง ๆ ถูกเข้าใจผ่านจุดหมายหรือภาวะสมบูรณ์
  • Prime Mover — หลักสูงสุดที่เป็นภาวะจริงล้วนและเป็นเหตุปลายทางของการเคลื่อนไหว
• หมายเหตุวิชาการ: ใน Metaphysics อริสโตเติลเชื่อมคำถาม "ความเป็นคืออะไร" เข้ากับคำถาม "สาระคืออะไร" โดยให้สาระมีฐานะพิเศษ เพราะสิ่งอื่น เช่น คุณภาพ ปริมาณ หรือความสัมพันธ์ ล้วนต้องอาศัยสาระในการดำรงอยู่ (plato.stanford.edu)

สปิโนซา (Spinoza)#

• ผลงานสำคัญ: Ethics, Theological-Political Treatise, Political Treatise, Treatise on the Emendation of the Intellect
• แนวคิดหลัก:
  • Substance Monism — มีสาระเดียว คือพระเจ้าหรือธรรมชาติ
  • Deus sive Natura — พระเจ้าหรือธรรมชาติ
  • Attributes — วิธีที่สติปัญญารับรู้แก่นแท้ (essence) ของสาระ เช่น ความคิด (thought) และส่วนขยาย (extension)
  • Modes — สิ่งเฉพาะทั้งหลายเป็นการแปรสภาพ (modification) ของสาระ
  • Immanence — พระเจ้าไม่ได้อยู่ "นอกโลก" แต่เป็นความจริงภายในของโลก
  • Necessity — ทุกสิ่งเกิดขึ้นตามความจำเป็นของธรรมชาติ
  • Conatus — แรงพยายามดำรงอยู่ของสิ่งหนึ่ง
  • Mind-Body Parallelism — จิตและกายไม่ใช่สาระที่แยกกัน แต่เป็นการเข้าใจสิ่งเดียวกันผ่านคุณลักษณะที่ต่างกัน
  • Freedom as Understanding Necessity — เสรีภาพไม่ใช่การหลุดพ้นจากเหตุปัจจัย แต่คือการเข้าใจความจำเป็น
• หมายเหตุวิชาการ: ตามการอธิบายของ Stanford Encyclopedia of Philosophy ในภววิทยาของสปิโนซามีสาระเดียวคือพระเจ้า และมีโมด (modes) จำนวนมาก ส่วนคุณลักษณะ (attributes) เช่น ความคิดและส่วนขยาย เป็นแกนที่ทำให้เข้าใจโลกทางความคิดและโลกทางกายภาพได้โดยไม่ต้องแยกเป็นสองสาระแบบทวินิยมของเดส์การ์ตส์ (Cartesian dualism) (plato.stanford.edu)

ไลบ์นิซ (Leibniz)#

• ผลงานสำคัญ: Monadology, Discourse on Metaphysics, Theodicy, New Essays on Human Understanding, Principles of Nature and Grace
• แนวคิดหลัก:
  • Monads — หน่วยพื้นฐานของความจริง เป็นศูนย์กลางของการรับรู้ (perception) และแรงปรารถนา (appetition)
  • Pre-established Harmony — มอนาดไม่ได้กระทำต่อกันโดยตรง แต่ประสานกันผ่านความกลมกลืนที่พระเจ้าตั้งไว้ล่วงหน้า
  • Principle of Sufficient Reason — ทุกสิ่งต้องมีเหตุผลเพียงพอว่าเหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น มิใช่เป็นอย่างอื่น
  • Identity of Indiscernibles — หากสองสิ่งไม่มีความแตกต่างใดเลย ก็ไม่ใช่สองสิ่งที่แท้จริง
  • Possible Worlds — โลกที่เป็นไปได้ และโลกจริงในฐานะโลกที่พระเจ้าทรงเลือก
  • Best of All Possible Worlds — โลกจริงเป็นโลกที่ดีที่สุดในบรรดาโลกที่เป็นไปได้ทั้งหมด ภายในกรอบเทววิทยาของไลบ์นิซ
  • Petites Perceptions — การรับรู้เล็ก ๆ ที่ต่ำกว่าระดับสำนึกชัดแจ้ง
  • Appetition — แรงภายในที่ผลักดันให้มอนาดเคลื่อนจากการรับรู้หนึ่งไปสู่อีกการรับรู้หนึ่ง
  • Perspective — แต่ละมอนาดสะท้อนจักรวาลจากมุมมองเฉพาะของตน
• หมายเหตุวิชาการ: ไลบ์นิซเป็นผู้วางหลักเหตุผลเพียงพอ (sufficient reason) ซึ่งกล่าวโดยสรุปว่าทุกความจริงหรือข้อเท็จจริงต้องมีเหตุผลอธิบายได้ว่าเหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น และเขายังเป็นผู้เสนอแนวคิดความกลมกลืนที่ตั้งไว้ล่วงหน้า (pre-established harmony) อย่างมีชื่อเสียง โดยสาระจำกัด (finite substances) ไม่มีปฏิสัมพันธ์เชิงเหตุ (causal interaction) ระหว่างกันโดยตรง แต่สถานะของแต่ละสิ่งประสานกันในระดับระบบทั้งหมด (plato.stanford.edu)

คานท์ (Kant)#

• ผลงานสำคัญ: Critique of Pure Reason, Critique of Practical Reason, Critique of Judgment, Prolegomena to Any Future Metaphysics
• แนวคิดหลัก:
  • Transcendental Idealism — เรารู้จักโลกในฐานะสิ่งปรากฏ (appearance) ภายใต้เงื่อนไขของการรับรู้ของมนุษย์
  • Phenomena — สิ่งที่ปรากฏแก่เราในประสบการณ์
  • Noumena / Things-in-themselves — สิ่งในตัวเองที่เราคิดถึงได้ แต่ไม่อาจรู้โดยตรง
  • Space and Time as Forms of Intuition — พื้นที่และเวลาเป็นรูปแบบของการรับรู้ ไม่ใช่สิ่งที่เรารู้ในตัวมันเอง
  • Categories of Understanding — มโนทัศน์พื้นฐานที่ทำให้ประสบการณ์เป็นระเบียบ
  • Synthetic A Priori — ความรู้ที่เพิ่มพูนเนื้อหาแต่มีเงื่อนไขอยู่ก่อนประสบการณ์
  • Limits of Metaphysics — เหตุผลของมนุษย์มีขอบเขต ไม่อาจอ้างรู้สิ่งเหนือประสบการณ์ได้ตามอำเภอใจ
  • Transcendental Apperception — "ฉันคิด" ที่ต้องสามารถประกอบอยู่กับการรับรู้ทุกอย่างได้
  • Antinomies — เมื่อเหตุผลถูกใช้เกินขอบเขต จะนำไปสู่ข้อขัดแย้งในตัวเอง
• หมายเหตุวิชาการ: คานท์พลิกทิศทางของอภิปรัชญาครั้งใหญ่ เพราะไม่ได้เริ่มจากคำถามว่า "โลกในตัวเองเป็นอย่างไร" แต่ถามว่า "เงื่อนไขใดที่ทำให้ประสบการณ์ต่อโลกเป็นไปได้" ใน Critique of Pure Reason เขาเสนอว่าพื้นที่และเวลาเป็นรูปแบบของการรับรู้ (forms of intuition) และเรารู้จักวัตถุในฐานะสิ่งปรากฏ ไม่ใช่สิ่งในตัวเองโดยตรง (plato.stanford.edu)

เฮเกล (Hegel)#

• ผลงานสำคัญ: Phenomenology of Spirit, Science of Logic, Encyclopedia of the Philosophical Sciences, Philosophy of Right, Lectures on the Philosophy of History
• แนวคิดหลัก:
  • Being / Nothing / Becoming — จุดเริ่มต้นของ Science of Logic
  • Dialectic — ความคิดเคลื่อนผ่านความขัดแย้ง การปฏิเสธ และการยกระดับ
  • Negation — การปฏิเสธมิใช่เพียงการทำลาย แต่เป็นแรงพัฒนา
  • Aufhebung — การยกเลิก เก็บรักษา และยกระดับไปพร้อมกัน
  • Mediation — สิ่งหนึ่งเป็นตัวมันเองผ่านความสัมพันธ์และการผ่านสิ่งอื่น
  • Absolute — ความจริงที่รวมเงื่อนไขและพัฒนาการของตัวเองไว้ในระบบ
  • Spirit / Geist — จิตวิญญาณเชิงประวัติศาสตร์ สังคม และความรู้
  • Recognition — จิตสำนึกในตนเอง (self-consciousness) ต้องผ่านการยอมรับจากจิตสำนึกในตนเองอีกฝ่าย
  • History as Development of Freedom — ประวัติศาสตร์ในฐานะการคลี่คลายของเสรีภาพ
• หมายเหตุวิชาการ: เฮเกลเป็นนักคิดระบบใหญ่ของ German Idealism ในยุคหลังคานท์ ตามการอธิบายของ Stanford Encyclopedia of Philosophy เขาพยายามสร้างปรัชญาแบบครอบคลุม (comprehensive) จากจุดเริ่มต้นเชิงตรรกะ และเป็นที่รู้จักอย่างมากจากการอธิบายประวัติศาสตร์เชิงจุดหมาย (teleological) รวมถึงบทบาทของวิภาษวิธีในตรรกวิทยา จริยศาสตร์ การเมือง และจิตวิญญาณ (plato.stanford.edu)

ไฮเดกเกอร์ (Heidegger)#

• ผลงานสำคัญ: Being and Time, Introduction to Metaphysics, What Is Metaphysics?, The Question Concerning Technology, Contributions to Philosophy
• แนวคิดหลัก:
  • Question of Being / Seinsfrage — คำถามเรื่องความหมายของความเป็น
  • Dasein — สิ่งมีอยู่ที่ความเป็นอยู่ของตนเป็นปัญหาสำหรับตนเอง
  • Being-in-the-world — มนุษย์ไม่ได้เป็นประธาน (subject) ที่แยกขาดจากโลก แต่ดำรงอยู่ในโลกมาตั้งแต่แรก
  • Thrownness / Geworfenheit — การถูกโยนมาในโลก ภาษา ประวัติศาสตร์ และเงื่อนไขที่ไม่ได้เลือก
  • Care / Sorge — โครงสร้างพื้นฐานของดาไซน์
  • Temporality — เวลาเป็นแกนของการเข้าใจความเป็นของมนุษย์
  • Being-toward-death — ความตายเปิดเผยความเป็นไปได้ของการดำรงอยู่แท้จริง
  • Ontological Difference — ความต่างระหว่างสิ่งมีอยู่ทั้งหลาย (beings) กับความเป็น (Being)
  • Clearing / Lichtung — พื้นที่เปิดที่ทำให้สิ่งมีอยู่ปรากฏขึ้นได้
  • Critique of Metaphysics — การวิจารณ์ประเพณีปรัชญาที่หลงลืมคำถามเรื่องความเป็น
• หมายเหตุวิชาการ: ใน Being and Time ไฮเดกเกอร์พยายามวาง "fundamental ontology" ผ่านการวิเคราะห์ดาไซน์ เพราะมนุษย์เป็นสิ่งมีอยู่ที่สามารถตั้งคำถามเรื่องความเป็นได้ และโครงสร้างพื้นฐานของดาไซน์คือการดำรงอยู่ในโลก (being-in-the-world) มิใช่ประธานโดดเดี่ยวที่ค่อยไปสัมพันธ์กับโลกในภายหลัง (plato.stanford.edu)

ไวท์เฮด (Alfred North Whitehead)#

• ผลงานสำคัญ: Process and Reality, Science and the Modern World, Adventures of Ideas, Modes of Thought, Religion in the Making
• แนวคิดหลัก:
  • Process Philosophy — ความจริงพื้นฐานคือกระบวนการ (process) ไม่ใช่สาระที่หยุดนิ่ง
  • Actual Occasions / Actual Entities — หน่วยพื้นฐานของความจริงคือเหตุการณ์ของการกลายเป็น
  • Prehension — การรับรู้/เกี่ยวข้อง/รู้สึกถึงโลกก่อนหน้า ในกระบวนการเกิดของเหตุการณ์ใหม่
  • Concrescence — การรวมข้อมูลและความสัมพันธ์หลากหลายให้กลายเป็นเหตุการณ์จริงหนึ่งเดียว
  • Creativity — หลักการสูงสุดของการเกิดขึ้นใหม่
  • Eternal Objects — ศักยภาพบริสุทธิ์หรือรูปแบบของความเป็นไปได้
  • Societies — กลุ่มของเหตุการณ์จริงที่มีแบบแผนต่อเนื่อง
  • Relational Ontology — สิ่งหนึ่งเป็นตัวมันเองผ่านความสัมพันธ์
  • God as Poet of the World — พระเจ้าในฐานะผู้โน้มนำความเป็นไปได้ มิใช่ผู้บังคับควบคุมแบบสัพพัญญู
  • Perpetual Perishing — เวลาและกระบวนการทำให้ทุกเหตุการณ์จริงผ่านพ้นไป แต่ทิ้งคุณค่าไว้ในโครงสร้างของโลก
• หมายเหตุวิชาการ: ไวท์เฮดมีความสำคัญต่อสายภววิทยาเชิงกระบวนการ (process ontology) เพราะเขาแทนที่ภาพความจริงแบบสาระหยุดนิ่งด้วยภาพความจริงที่เป็นเหตุการณ์จริง (actual occasions) หรือหน่วยของกระบวนการกลายเป็นขนาดเล็ก ตามการอธิบายของ Stanford Encyclopedia of Philosophy ใน Process and Reality เขามองเหตุการณ์จริง (actual entities) ว่าเป็น "หยดแห่งประสบการณ์" (drops of experience) และความจริงเติบโตผ่านหยด/หน่วยของประสบการณ์ที่สัมพันธ์กัน (plato.stanford.edu)

นักคิดเสริมที่ควรบรรจุ#

• เพลโต (Plato) — ทฤษฎีแบบ (Forms) เป็นฐานอภิปรัชญาสำคัญเรื่องความจริงที่อยู่เหนือภาพปรากฏ (reality beyond appearance)
• เดส์การ์ตส์ (Descartes) — วางปัญหาทวินิยมกาย-จิต (mind-body dualism) สาระ ความแน่นอน และประธานผู้รู้ (subject)
• อไควนัส (Aquinas) — นำแนวคิดของอริสโตเติลเข้าสู่อภิปรัชญาคริสต์ผ่านคู่มโนทัศน์ essence/existence และ act/potency ที่เกี่ยวโยงกับพระเจ้าและความเป็น
• ฮูม (Hume) — วิพากษ์แนวคิดเรื่องเหตุ-ผล (causality) สาระ และตัวตน ในกรอบประสบการณ์นิยม (empiricism)
• ฮุสเซิร์ล (Husserl) — ปรากฏการณ์วิทยา (phenomenology) ทำให้ภววิทยาต้องผ่านการวิเคราะห์ประสบการณ์ที่ปรากฏแก่จิตสำนึก
• เดอเลิซ (Gilles Deleuze) — นักคิดข้ามสายที่สำคัญกับแนวคิดเรื่องความแตกต่าง (difference) การกลายเป็น (becoming) พหุภาวะ (multiplicity) และคู่ตรงข้าม virtual/actual

อภิธานศัพท์#

ข้อควรระวังทางวิชาการ#

• ไม่ควรลดทอนสาระ (substance) ของอริสโตเติลให้เท่ากับแนวคิดอัตตา (ego) ในความหมายจิตวิทยาสมัยใหม่
• ไม่ควรเทียบพระเจ้าหรือธรรมชาติ (God/Nature) ของสปิโนซาให้เท่ากับแนวคิด Self ของยุง (Jungian Self) โดยตรง
• ไม่ควรเทียบมอนาด (monads) ของไลบ์นิซให้เท่ากับปมเชิงจิตวิทยา (complexes) โดยตรง
• ไม่ควรตีความคานท์ว่าทุกสิ่งเป็นเพียงการฉายภาพ (projection) อย่างหยาบง่าย
• ไม่ควรลดทอนวิภาษวิธีของเฮเกลให้เหลือเพียงสูตรสำเร็จ thesis-antithesis-synthesis แบบตื้นเขิน
• ไม่ควรนำปรัชญาของไฮเดกเกอร์ไปปะปนกับแนวทาง self-help เชิงอัตถิภาวนิยมแบบตลาดทั่วไป
• ไม่ควรนำปรัชญากระบวนการของไวท์เฮดไปปะปนกับกระแสจิตวิญญาณเชิงควอนตัม (quantum spirituality)
• พึงระลึกว่าอภิปรัชญามิใช่ถ้อยคำสวยงามลอย ๆ แต่เป็นการเลือกฐานคิดว่าสิ่งที่เรียกว่า "จริง" คืออะไร

---

หมายเหตุการขัดเกลา: เนื้อหานี้เรียบเรียงจากบันทึกต้นทางโดยคงสาระวิชาการ รายชื่อผลงาน แนวคิด และการอ้างอิงแหล่งเดิม (Stanford Encyclopedia of Philosophy) ไว้ครบถ้วน ตัดส่วนที่เป็นบันทึกการสนทนา ข้อความวางแผนเนื้อหาเว็บไซต์ และหมายเหตุที่ไม่เกี่ยวกับเนื้อหาวิชาการออกทั้งหมด